Diyabette ayak bakımı: yara çıkmadan önce bilmeniz gereken kurallar
Diyabetik ayak yarası bir sabah aniden ortaya çıkmaz. Genellikle yıllar içinde sessizce hazırlanan bir zeminin üzerinde, çoğu zaman fark edilmeyen küçük bir travmayla başlar. Bu yüzden ayak bakımı, yara çıktıktan sonra değil, çıkmadan önce konuşulması gereken bir konudur.
Prof. Dr. Muzaffer Altındaş ve ekibinin Türkiye’de ayak yarası nedeniyle hastaneye başvuran 600 ardışık hastayı incelediği çalışmada (J Foot Ankle Surg 2011), hastaların yaş ortalaması 62,3 ± 10,3 yıl, diyabet süresi ortalaması ise 17,4 ± 7,4 yıl olarak bulunmuştur. Hastaların %68,17’si erkek, %96,83’ü tip 2 diyabetlidir. Yani yara, çoğunlukla diyabetin ilk yıllarında değil; onuncu yıldan sonra, altmışlı yaşlarda ortaya çıkmaktadır. 2024 Ulusal Uzlaşı Raporu da on yılı aşkın süredir diyabeti olan kişilerde yara ve ampütasyon riskinin arttığını belirtir.
Diyabetiniz 15 yılı geçtiyse, bu yazı doğrudan sizin için. Henüz ayağınızda hiçbir sorun yokken okunması gereken bir yazıdır.
Neden koruyucu bakım bu kadar önemli?
2024 Ulusal Uzlaşı Raporu’na göre diyabetli bir kişinin yaşamının herhangi bir döneminde ayak yarası nedeniyle hastaneye başvurma riski yaklaşık %35’tir; tedavi sonrası olguların yaklaşık yarısında yeni bir yara gelişir ve diyabetlilerde yapılan ampütasyonların %85’i bir ayak yarasının devamı olarak gerçekleşir. Bu sayılar korkutmak için değil, koruyucu bakımın ne kadar değerli olduğunu göstermek için verilmiştir.
İşin kritik noktası şudur: diyabetik sinir hasarı (nöropati) ilerledikçe ağrı, sıcak ve soğuk duyusu azalır. Ayakkabının vurduğu, ayağın yandığı, bir cismin batmış olduğu hissedilmez. Bu nedenle koruyucu bakımın temeli, hissedemediğiniz şeyi görerek yakalamaktır.
1. Günlük ayak muayenesi: günde bir kez, iki dakika
Uluslararası Diyabetik Ayak Çalışma Grubu (IWGDF) 2023 Önleme Kılavuzu, risk taşıyan diyabetlilere ayaklarını her gün kontrol etmeyi ve şüpheli bir bulguda vakit kaybetmeden bir sağlık çalışanına ulaşmayı güçlü öneri olarak sunar. Kılavuzun eğitim eki, kontrolün iki ayağın da parmak araları dahil her yüzeyini kapsaması gerektiğini belirtir.
- Yatmadan önce gibi sabit bir saat seçin; alışkanlık haline gelmeyen kontrol yapılmaz.
- Ayak sırtı, taban, topuk, parmakların üstü ve parmak araları tek tek bakılmalıdır.
- Tabanı göremiyorsanız yere bir el aynası koyup ayağınızı üzerine getirin ya da uzun saplı bir ayna kullanın.
- Görme sorununuz varsa veya eğilmekte zorlanıyorsanız bu kontrolü bir yakınınız yapmalıdır. IWGDF kılavuzu, kontrolü yapamayacak kişiler için kimin yardımcı olacağının önceden konuşulmasını belirtir.
- Aradığınız şeyler: kızarıklık, su toplaması (bül), çatlak, kesik, sıyrık, renk değişikliği, şişlik, yeni oluşmuş nasır, tırnak batması ve mantar belirtileri.
IWGDF 2023, orta ve yüksek riskli kişilerde günde bir kez ayak derisi sıcaklığının evde ölçülmesini de koşullu bir öneri olarak sunar: iki ayağın karşılıklı bölgeleri arasındaki fark iki gün üst üste 2,2 °C’yi aşarsa yürüme miktarı azaltılmalı ve hekime başvurulmalıdır. Bunun sizin için uygun olup olmadığını hekiminizle konuşun.
2. Yıkama ve kurulama
- Ayaklar her gün yıkanmalı, su sıcaklığı her zaman 37 °C’nin altında olmalıdır (IWGDF eğitim önerisi). Suyun sıcaklığını ayağınızla değil, dirseğinizle ya da bir termometreyle kontrol edin; ayağınızın duyusu sizi yanıltabilir.
- Ayakları uzun süre suda bekletmeyin; IWGDF bundan kaçınılmasını belirtir, çünkü ıslak kalan deri yumuşayıp bozulur.
- Kurulama en az yıkama kadar önemlidir. Özellikle parmak aralarının kuru kalmasına dikkat edin; nemli kalan parmak arası mantar ve deri bozulması için elverişli bir ortamdır.
3. Nemlendirme: evet, ama parmak aralarına değil
Diyabette otonom sinir tutulumu deriyi kurutur; kuruyan deride çatlaklar oluşur ve bu çatlaklar mikroorganizmalar için giriş kapısı olur. Bu nedenle kuru cilde nemlendirici krem uygulanması önerilir. Ancak IWGDF kılavuzu net bir istisna koyar: krem ve nemlendiriciler parmak aralarına uygulanmamalıdır. Ayak tabanına, topuğa ve ayak sırtına uygulayın; parmak aralarını kuru bırakın.
4. Tırnak kesimi
Tırnaklar düz kesilmelidir; köşeleri derinden oyulmamalı, yuvarlatılmamalıdır. Bu, IWGDF 2023 Önleme Kılavuzu’nun güçlü önerilerinden biridir ve amacı tırnak batmasını önlemektir. Tırnaklarınızı iyi göremiyorsanız kesimi zorlayarak yapmayın; bir yakınınızdan ya da sağlık çalışanından yardım isteyin.
5. Nasır: asla kendiniz müdahale etmeyin
Nasır (kallus), ayağın bir bölgesine binen aşırı yükün göstergesidir. 2024 Ulusal Uzlaşı Raporu, nasır altındaki yumuşak dokuda kanama ve iskemiye bağlı yara gelişebileceğini, önlem alınmazsa bunun kronik ayak yarasına ilerleyebileceğini belirtir. Yani nasır kozmetik bir sorun değil, bir uyarı işaretidir.
IWGDF eğitim önerisi açıktır: nasırları uzaklaştırmak için kimyasal madde ya da yapışkan nasır bandı kullanılmamalıdır. Jilet, tıraş bıçağı veya törpüyle kendi kendine müdahale de aynı şekilde tehlikelidir; duyusu azalmış bir ayakta ne kadar derine inildiği hissedilmez. Nasır gördüğünüzde bunu bir sağlık çalışanına gösterin; nasırın neden oluştuğu (ayakkabı, deformite, yük dağılımı) çözülmezse nasır tekrar edecektir.
6. Çıplak ayakla yürümeyin
IWGDF 2023’ün en net önerilerinden biri budur: risk taşıyan diyabetliler ne evde ne dışarıda çıplak ayakla, ayakkabısız yalnızca çorapla ya da ince tabanlı terlikle yürümemelidir. Kılavuz, ev içinde sadece çorap giymenin ayağı korumadığını, hem çorap hem uygun bir ayakkabı gerektiğini özellikle vurgular. Ev kazalarının çoğu tam da burada olur: halının altındaki bir cisim, düşen bir çatal, sıcak bir zemin.
7. Ayakkabı ve çorap seçimi
- Ayakkabının iç uzunluğu ayaktan 1-2 cm daha uzun olmalı, ne sıkı ne fazla bol olmalıdır. İç genişlik ayağın en geniş yerine uymalı, yükseklik tüm parmaklara yer bırakmalıdır (IWGDF Pratik Kılavuz).
- Deneme ayakta dururken ve tercihen günün ilerleyen saatlerinde yapılmalıdır; gün içinde ayak şişebilir.
- Sert kenarlı, içi dikişli ya da sıkan ayakkabılar giyilmemelidir.
- Çoraplar dikişsiz olmalı (ya da dikişler dışa gelecek şekilde giyilmeli), çok sıkı veya diz boyu olmamalı ve her gün değiştirilmelidir. Varis çorabı yalnızca ayak bakım ekibiyle görüşülerek kullanılmalıdır.
- Her ayakkabıyı giymeden önce içine bakın ve elinizi sokup yoklayın. Bu, kılavuzda ayrı bir madde olarak yer alır; içeride unutulmuş küçük bir taş, kırılmış astar veya kıvrılmış taban, hissedilmediği için saatlerce baskı yapar.
Ayağınızda deformite (çekiç parmak, pençe ayak, çıkıntı yapan kemik) varsa hazır ayakkabı yeterli olmayabilir; kişiye özel yapılmış ayakkabı ve tabanlık gündeme gelir. Kararı hekiminiz verir. Bu sürecin ne kadar ilerleyebildiğini vaka örnekleri sayfamızda görebilirsiniz.
8. Isıtıcılar: nöropatide yanık fark edilmez
IWGDF eğitim önerisi kesindir: ayakları ısıtmak için hiçbir şekilde ısıtıcı ya da sıcak su torbası/şişesi kullanılmamalıdır. Aynı gerekçeyle sobaya, radyatöre veya şömineye ayak dayamak da tehlikelidir. 2024 Ulusal Uzlaşı Raporu, sıcağı ve soğuğu hissedememenin ayağı travmaya açık hale getirdiğini, yanığın da yara başlatan minör travmalardan biri olduğunu belirtir. Ayağınız üşüyorsa çözüm ısıtıcı değil, kalın ve yumuşak bir çoraptır.
9. Sigara ve kan şekeri
2024 Ulusal Uzlaşı Raporu, diyabetik ayak yarası risk faktörleri arasında kötü glisemik kontrolü ve sigarayı açıkça sayar. Sigarayı bırakmak, ayağa giden dolaşımı korumak açısından tek başına atılabilecek en etkili adımlardan biridir. Kan şekeri düzenlemesi ise hem sinir hem damar hasarının ilerlemesini yavaşlatır. Bu iki başlık, ayak bakımının “ayakta yapılmayan” ama en belirleyici kısmıdır.
10. Yılda en az bir kez ayak muayenesi ve risk sınıflaması
Kendi yaptığınız günlük kontrol, hekim muayenesinin yerini tutmaz. 2024 Ulusal Uzlaşı Raporu, tüm diyabetlilerde yara ve ampütasyona yatkınlık yaratan faktörlerin (nöropati, damar hastalığı, deformite) değerlendirilmesi için en az yılda bir kez kapsamlı ayak muayenesi yapılmasını önerir. Nöropati muayenesi tip 1 diyabette tanıdan beş yıl sonra, tip 2 diyabette tanı anından itibaren başlar ve yılda bir tekrarlanır. Ayrıca her poliklinik başvurusunda ayakkabı ve çoraplar çıkarılarak ayaklara bakılmalıdır.
Muayenenin sonucunda IWGDF risk sınıflaması yapılır ve takip aralığı buna göre belirlenir:
| Risk grubu | Durum | Kontrol sıklığı |
|---|---|---|
| 0 (çok düşük) | Koruyucu duyu kaybı yok, damar hastalığı yok | Yılda bir kez |
| 1 (düşük) | Koruyucu duyu kaybı veya periferik arter hastalığı var | 6-12 ayda bir |
| 2 (orta) | Duyu kaybı + damar hastalığı, ya da bunlardan biri + ayak deformitesi | 3-6 ayda bir |
| 3 (yüksek) | Duyu kaybı veya damar hastalığı ile birlikte geçirilmiş yara, ampütasyon ya da son dönem böbrek yetmezliği | 1-3 ayda bir |
Bu değerlendirmeyi bir sonraki diyabet kontrolünüzde isteyin; öneriler risk grubu yükseldikçe sıkılaşır.
Beklemeyin: acil başvuru gerektiren belirtiler
Aşağıdakilerden herhangi birini fark ederseniz “birkaç gün bakalım” demeyin. IWGDF kılavuzu, yara öncülü bir bulgu ya da yara fark edildiğinde vakit kaybetmeden uygun eğitim almış bir sağlık çalışanına ulaşılmasını güçlü öneri olarak sunar. Ateş, titreme veya genel durumda bozulma, hızla yayılan kızarıklık, iltihaplı akıntı ya da kötü koku varsa mesai saatini beklemeyin; aynı gün başvurun.
- Yeni çıkmış bir yara, kesik, sıyrık, çatlak veya su toplaması
- Ayakta veya bir parmakta şişlik
- Kızarıklık, özellikle yayılan kızarıklık
- Kötü koku
- Akıntı, özellikle iltihaplı (pürülan) akıntı
- Ateş veya genel durumda bozulma
- Ayakta ani sıcaklık artışı; özellikle kırmızı, sıcak ve şiş bir ayak (yara olmasa bile aktif Charcot ayağının habercisi olabilir ve acil değerlendirme gerektirir)
- Renk değişimi: morarma, kararma, solukluk
- Kan şekerinin açıklanamayan şekilde yükselmesi
IWGDF Pratik Kılavuz, ayak infeksiyonunun; kızarıklık, sıcaklık artışı, sertleşme ve ağrı/hassasiyet gibi iltihap bulgularından en az ikisinin ya da iltihaplı akıntının varlığıyla düşünülmesi gerektiğini belirtir. Nöropati ve iskemi bu bulguları körelttiği için tablo hafif görünebilir; küçümsemeyin.
Özetle
Diyabetik ayak yarası, diyabetin önlenebilir komplikasyonları arasındadır. Günde iki dakikalık bir kontrol, doğru bir ayakkabı, kuru bırakılmış parmak araları ve yılda bir kez yapılan hekim muayenesi; ileride aylar sürecek bir tedavinin yerini alabilir. Ayağınızda bir değişiklik fark ederseniz hekiminize başvurun. Bu alandaki yayınlarımız için bilimsel çalışmalarım sayfasını inceleyebilir, sorularınız için iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Kadanalı A, Saltoğlu N, Ak Ö ve ark. Diyabetik Ayak Yarası ve İnfeksiyonunun Tanısı, Tedavisi, Önlenmesi ve Rehabilitasyonu: Ulusal Uzlaşı Raporu, 2024. Klimik Dergisi 2024;37(1):1-43. Tam metin
- IWGDF. Diyabetle İlişkili Ayak Hastalığının Önlenmesi ve Yönetimi Rehberleri, 2023 (Türkçe çeviri). PDF
- IWGDF Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease, 2023 (tüm kılavuzlar). iwgdfguidelines.org
- Bus SA, Sacco ICN, Monteiro-Soares M ve ark. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). PDF
- Schaper NC, van Netten JJ, Apelqvist J ve ark. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update). PDF
- Altındaş M, Kılıç A, Çınar C, Bingöl UA, Öztürk G. The epidemiology of foot wounds in patients with diabetes: a description of 600 consecutive patients in Turkey. J Foot Ankle Surg 2011;50(2):146-52. PubMed
Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesi, tanı ya da tedavi önerisi yerine geçmez. Kendi durumunuza özel kararlar için lütfen hekiminize başvurun.
